ಮೊಬೈಲ್ ಇಲ್ಲದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಕೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜವಾದ ಕಥೆ

ಮೊಬೈಲ್ ಇಲ್ಲದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯ ಜ್ಯೋತಿ

                     ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ಇಲ್ಲದೆ ಒಂದು ದಿನ ಕಳೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ ಎನ್ನುವ ಇಂದಿನ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಎಂದೂ ನೋಡಿರದ ಅಥವಾ ಬಳಸದ ಮಕ್ಕಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಎಷ್ಟು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೇವೆ? ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕ, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್‌ಗಳು ಒಂದು ಐಷಾರಾಮಿ ಎನಿಸುವಾಗ, ಅಲ್ಲಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಕೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಾಸ್ತವ. ನಾನಿದನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಆ ಅನುಭವವನ್ನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

                       ನನ್ನ ಹೆಸರು ಅಶ್ವಿನಿ. ನಾನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯ ಕಳೆದಿದ್ದು ಮಲೆನಾಡಿನ ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ. ನಮ್ಮೂರಿನಲ್ಲಿ ಐದನೇ ತರಗತಿವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶಾಲೆ ಇತ್ತು. ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡೇ ಹೋಗಿ ಓದಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಟಿವಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಫೋನ್ ಅಂದರೆ ಕೇವಲ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಲೈನ್, ಅದೂ ಎಲ್ಲರ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ಎಂಬ ಪದ ನಮ್ಮ ನಿಘಂಟುವಿನಲ್ಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಕಲಿತೆವು. ಬಿದ್ದರೂ, ಎದ್ದರೂ, ಮುಗ್ಗರಿಸಿದರೂ ಕಲಿತೆವು.

ಪಾಠಶಾಲೆ ಎಂಬ ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಬದುಕು ಬೋಧನೆ

                     ನಮ್ಮ ಶಾಲೆಯೆಂದರೆ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆ, ಹಳೆಯ ಮರದ ಬೆಂಚುಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪುಹಲಗೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಕರು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು, ನಮಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನ ಪಾಠವನ್ನು ನಮಗೆ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಹೇಳಲು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರು.

                     ನಮ್ಮ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಟೀಚರ್ ಅನಿಲ್ ಮಾಸ್ಟರ್, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪದಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು, ಸುಲಭ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, "Apple" ಅಂದರೆ ಸೇಬು ಎಂದು ಕೇವಲ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೇಬಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬೋರ್ಡ್ ಮೇಲೆ ಬಿಡಿಸಿ, ಅದರ ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ನಾವು ಸೇಬನ್ನು ಕಚ್ಚಿದಾಗ ಬರುವ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಆ ಪದಗಳು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆಉಳಿಯುತ್ತಿದ್ದವು.

                           ನಮ್ಮ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಕಿ ಸೀತಾ ಮೇಡಂ, ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ಓದುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾಠವಾದರೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಶಾಲೆಯ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಗಿಡಮರಗಳ ಎಲೆ, ಹೂವು, ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು, ಕೀಟಗಳು – ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ನಮಗೆ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.     ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಳೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲು, ಒಂದು ಬಟ್ಟಲಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಇಟ್ಟು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಪ್ಲೇಟ್ ಮುಚ್ಚಿ, ಪ್ಲೇಟ್ ಮೇಲೆ ಐಸ್ ಇಟ್ಟು, ನೀರು ಆವಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹನಿಗಳಾಗಿ ಪ್ಲೇಟ್‌ನಿಂದ ಬೀಳುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರು. ಆ ದಿನ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನಾವು ನೋಡಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿದೆ.

ಸಮುದಾಯದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ: ಹಿರಿಯರ ಜ್ಞಾನವೇ ಒಂದು ಪಾಠಶಾಲೆ

                     ನಮ್ಮ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯ ಪಾತ್ರ ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವೋ, ಸಮುದಾಯದ ಪಾತ್ರವೂ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು, ಅಜ್ಜ-ಅಜ್ಜಿಯಂದಿರು ನಮಗೆ ಕೇವಲ ಕಥೆ ಹೇಳುವವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಆಗರಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಅನುಭವಗಳು ನಮಗೆ ಪಾಠಗಳಾಗಿದ್ದವು.

                     ನಮ್ಮ ಅಜ್ಜ ಕಾಡುಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಯಾವ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೇಸಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಜ್ಞಾನ ಅಪಾರವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವ ಬೆಳೆಗೆ ಯಾವ ಕಾಲ ಸೂಕ್ತ, ಯಾವ ಗೊಬ್ಬರ ಉತ್ತಮ, ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಏನು – ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ನಮಗೆ ಆಟದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕೆಲಸದ ನಡುವೆಯೇ ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಂದು ಗೂಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗದ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾಹಿತಿ.

                      ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬವೂ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯಂತೆಯೇ ಇತ್ತು. ಒಬ್ಬರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಸುಲಿಯುವುದು ಹೇಗೆಂದು ಕಲಿತರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಕೆ ಕೊಯ್ಯುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳು, ಕಲೆಗಳು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಕಲಿಕೆಯ ಭಾಗವೇ ಆಗಿದ್ದವು. ನಾವು ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದೆವು, ಆದರೆ ಅದೊಂದು ಕಲಿಕೆ ಎಂದು ನಮಗೆ ಆಗ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿತ್ತು.

ಪರಸ್ಪರ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ

                ನಮ್ಮ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಪರಸ್ಪರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದೆವು. ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಗಣಿತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಂದರೆ, ಆತ ಉಳಿದವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಂದರೆ, ಅವರು ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಥ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುಂಪು ಅಧ್ಯಯನ ಎನ್ನುವುದು ನಮ್ಮ ದಿನನಿತ್ಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ನಾವೇ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು, ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆ (critical thinking) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು (problem-solving skills) ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೇ ಬೆಳೆದವು.

                    ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಹೊಸ ಪುಸ್ತಕ ತಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಓದಿ ಮುಗಿಸುವವರೆಗೂ ಪಾಸ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಸಹಜ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಯಾರಲ್ಲೂ ಅಸೂಯೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇತ್ತು.

ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತ ಬದುಕು

                   ಮೊಬೈಲ್ ಇಲ್ಲದ ಕಲಿಕೆ ಸವಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊರತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾಹಿತಿ ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ, ಗ್ರಂಥಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು (ಅದೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ), ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಜ್ಞಾನ ನಮಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳು – ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ತಡವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತಿತ್ತು.

                     ಆದರೆ, ಈ ಸವಾಲುಗಳೇ ನಮ್ಮನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಗೊಳಿಸಿದವು. ನಾವು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ನಮ್ಮದೇ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡೆವು. ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ನಮ್ಮ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಬಣ್ಣಗಳು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ, ಸಸ್ಯಗಳ ರಸಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಾವೇ ಮರಳು, ಮಣ್ಣು, ಕಡ್ಡಿಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಇವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಪ್ರತಿಭೆಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾದವು.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಂತರದ ನೋಟ

               ಇಂದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್, ಟ್ಯಾಬ್ಲೆಟ್ ನೀಡಿ ಪಾಠ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಆದರೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಈ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ತಲುಪಿಲ್ಲ. ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳು ಕಲಿಕೆಗೆ ಹೊಸ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದರೂ, ಅವುಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕಲಿಕೆ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅನುಭವ.

               ನಾವು ಕಲಿತ ರೀತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ನಮಗೆ ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಿತು. ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಗತ್ತು ತರುವ ವೇಗ, ಮಾಹಿತಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಒಂದು ಭಾಗವಾದರೆ, ನಮ್ಮಂತಹ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ತಾಳ್ಮೆ, ಸೃಜನಶೀಲತೆ, ಮಾನವೀಯತೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ.

              ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜ ಕಥೆಯು ಕೇವಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆಯ ಕಥೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಮಾನವನ ಅಚಲ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ, ಶಿಕ್ಷಕರ ಸಮರ್ಪಣೆ, ಸಮುದಾಯದ ಸಹಕಾರ, ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತ ಕಲಿಕೆಯ ಕಥೆ. ಮೊಬೈಲ್ ಇಲ್ಲದೆ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಇಲ್ಲದೆ ಕೂಡ, ಜ್ಞಾನದ ದೀಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಾವೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಇಂದು ಮೊಬೈಲ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಸಿಕ್ಕರೆ ಉತ್ತಮವೇ. ಆದರೆ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಕಲಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯವಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯಬೇಕು.

                    ಇಂದಿಗೂ ನಾನು ನನ್ನ ಹಳ್ಳಿಯ ಶಾಲೆಯನ್ನು, ಅಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು, ನಮ್ಮ ಅಜ್ಜನ ಕಥೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಕಲಿತ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಆ ನೆನಪುಗಳು ನನಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯ ಸೆಲೆ. ಅವು ಕೇವಲ ಪಾಠಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಜೀವನದ ಪಾಠಗಳಾಗಿದ್ದವು.